"Muốn tìm hiểu người Việt cổ hả? Cứ nhìn tôi thế nào thì hình dạng họ như thế", tiến sĩ Nguyễn Lân Cường cười. Ông cho biết, nhìn chung, chiều cao trung bình của người Việt cổ chỉ khoảng 1,45 - 1,5 m. Tuy nhiên, ở một số mộ táng tìm được có bộ xương cao tới 1,62 m.

Ông lân Cường mô phỏng tục táng mộ chum.

Có đợt đào được khu mộ táng, các nhà khảo cổ tìm thấy một chiếc chum to. Tiến sĩ Lân Cường và các đồng nghiệp tranh luận gay gắt về việc có chôn người trong đó hay không. Ai cũng bảo không thể đặt một người trong lòng chum như thế, còn ông Cường nằng nặc bảo là vừa vặn một người. Và để chứng minh, ông tự mình ngồi cuộn tròn người lại trong chum một cách gọn gàng. Hóa ra, cái chum đó đúng là dùng để làm mộ táng thật. Và tiến sĩ Lân Cường đã không chỉ đùa khi nói ông là mẫu chuẩn của người Việt cổ.  

Các cụ nhà ta biết làm đẹp

"Thấp bé thế thôi nhưng các cụ nhà ta lại rất ăn chơi nhé. Có nhiều phong tục mà đến giờ con cháu chúng mình theo cũng không hết đâu", ông Cường nói.
 
Vào năm 1997, Viện Khảo cổ và bảo tàng Quảng Ngãi phát hiện tại xóm Ốc, xã Lý Vĩnh, huyện đảo Lý Sơn một mộ đất song táng kỳ lạ thuộc niên đại của văn hóa Sa Huỳnh (năm 1.000 trước Công nguyên).  Người đàn ông khoảng 50-60 tuổi được chôn cùng một phụ nữ khoảng 20-25 tuổi. Điều gây ngạc nhiên cho các nhà khảo cổ là ngón giữa bàn tay phải người đàn ông có đeo một chiếc nhẫn bằng vỏ ốc. Trong hơn 40 năm làm việc tại Viện Khảo cổ và nghiên cứu khoảng 800 bộ di cốt người cổ, đây là lần đầu tiên ông Cường gặp hiện tượng này.

Chiếc áo của người Việt cổ có khăn quàng cổ dài nhất lần đầu tiên  tìm thấy.

Những tưởng hàng vạn năm trước, khi việc kiếm ăn còn khó khăn thì cái đẹp không được chú ý, nhưng hóa ra ông bà tổ tiên của chúng ta lại "sành điệu" và biết cách làm đẹp đến kinh ngạc. Phó giáo sư Lân Cường kể, hàng nghìn ngôi mộ cổ đã khai quật có chôn theo lọ, chum, quần áo, bát, vòng xuyến… Đây là những thứ mà người sống dành cho người chết để họ sử dụng khi sang thế giới bên kia.
 
Sáng 10/5/2006, khi dùng chiếc kim nhỏ cậy từng tí đất ở hốc mắt bộ hài cốt của một người đàn bà, ông Lân Cường run lên khi phát hiện màu trắng vôi của thân ốc và hét toáng lên: "Thấy rồi, thấy rồi!". Lớp đất mỏng được bóc đi làm lộ dần hai con ốc nằm gọn trong hốc mắt của người đàn bà. Đó là loài ốc biển Cyprea arabica, tức ốc loa hay ốc lợn. Người xưa dùng nó làm đồ trang sức và thay cho tiền tệ, nên còn có tên là ốc tiền.

Trong lúc khâm liệm, người ta đã đặt lên mỗi mắt một con ốc để khi phần da thịt tiêu đi, ốc sẽ tụt xuống như  thay cho con mắt. Dựa vào vị trí của xương tay, xương sườn, chậu hông và các đốt bàn tay, bàn chân, các nhà khoa học cho rằng đây là di cốt chôn nguyên dạng chứ không phải cải táng.
 
"Chưa bao giờ tôi gặp trường hợp như vậy. Đây là một phát hiện cực kỳ quan trọng không những về mặt cổ nhân học (vì đây là bộ xương phát hiện đầu tiên tại Tuyên Quang) mà còn về mặt tư duy. Có khả năng những cư dân thuộc văn hoá Hoà Bình cách đây hơn một vạn năm nghĩ rằng, người phụ nữ Phia Vài này đang bước sang một cuộc sống mới, bà ta cũng cần hai con mắt như những người đang sống khác. Lại cũng có thể con cháu bà cho rằng, đặt hai con ốc vào hốc mắt làm cho người quá cố đẹp hơn, sống hơn", phó giáo sư Lân Cường phấn khởi tuyên bố.
 
Nhổ răng cửa cho… xinh

Tục nhổ răng chưa được phát hiện ở những di cốt người cổ thuộc các nền văn hóa thời đại đá mới như Hòa Bình, Bắc Sơn, Đa Bút, Quỳnh Văn hay thời đại kim khí như  Đông Sơn, Hạ Long, Sa Huỳnh, Óc Eo mà chỉ mới phát hiện thấy ở thời kỳ Phùng Nguyên, cách đây khoảng 4.000 năm. Những cư dân thời đại đá mới ở Trung Quốc cũng có tục này. Nhật Bản, Australia và nhiều đảo của Thái Bình Dương cũng có tục nhổ răng.

Cư dân văn hóa Phùng Nguyên nhổ răng từ khi ở tuổi thanh niên. Có khi họ nhổ cả bốn răng cửa dưới và hai răng ở hai bên. Có những người "chơi trội" hơn, nhổ tất cả răng cửa gồm 8 cái.

"Họ quan niệm thế là đẹp, là thẩm mỹ. Sau khi chụp X-quang, chúng tôi không phát hiện ra mầm răng. Điều này chứng tỏ họ mất răng không phải do bệnh tật mà là nhổ răng từ thời trưởng thành", phó giáo sư Lân Cường chỉ vào bức hình hộp sọ không còn chân răng, nói.

Ở di chỉ Mán Bạc, các nhà khoa học cũng phát hiện cái răng cửa bị mài vát. Đây không phải là vết mòn tự nhiên của răng.

Người Việt cổ rất thời trang

Chiếc găng tay đầu tiên của người Việt cổ được tìm thấy có đủ năm ngón.

Ông Lân Cường cho biết, nhìn chung người Việt cổ thấp, chiều cao trung bình chỉ khoảng 1,4 - 1,5 m nhưng có những người cao 1,6 - 1,67 m. Chẳng hạn hài cốt trong ngôi mộ tìm thấy ở vườn đào Nhật Tân, Hà Nội năm 2005 là một người đàn ông cao 1,62 m, tuổi khoảng 60 - 62, gương mặt hình trái xoan khá thanh tú. Thi thể người này được bảo quản nguyên vẹn, màu da trắng ngà, mặt điểm vết rám đồi mồi, tóc để dài 95 cm, buộc dây vải thành lọn phía sau, có nhiều sợi đốm bạc. Điều ngạc nhiên là toàn bộ lục phủ ngũ tạng co vón thành khối trong lồng bụng nhưng bộ phận sinh dục lại gần như còn nguyên.

Ngôi mộ được mở ra có mùi thơm nồng tinh dầu hoàn đàn. Mùi thơm bám cả vào quần áo, đồ dùng trong mộ. Theo nhiều tài liệu, người xưa đã biết chế những tinh dầu như thế từ các loại cây rừng để dùng ướp xác cho thơm.

"Cuộc sống của người Việt cổ cũng không đến nỗi khốn khó như nhiều người đã nghĩ. Họ chăm chút trang phục, đồ dùng cá nhân rất đẹp. Ví dụ như ngôi mộ này là một điển hình khi người sống trang trí cho người chết cẩn thận", ông Cường giới thiệu một bức ảnh tư liệu và kể. Chủ nhân của ngôi mộ được mai táng trong tư thế nằm ngửa, đầu hướng về phía đông bắc. Toàn thân mặc nhiều lớp áo và hai chiếc quần, trên thân buộc các nút vải gọn ghẽ, có 7 nút. Ngoài cùng mặc bốn lớp áo lụa tơ tằm phủ suốt thân, áo màu nâu sẫm.

Chiếc áo của người Việt cổ được tìm thấy còn lành lặn.

Tiếp theo là năm lớp áo dài đơn vàng nhạt, cũng bằng lụa tơ tằm. Bên trong là một chiếc áo bằng vải phin xanh sẫm và 9 chiếc áo dài bằng gấm màu nâu nhạt, có thêm nhiều chiếc áo thêu hoa văn rất đẹp. Sát thân là bốn chiếc áo lót ngắn, mỏng, mịn màu vàng nhạt không thêu hoa văn. Phía dưới, người đàn ông được mặc hai lớp quần ngắn lửng, cạp quần viền lớp khá lớn kiểu lá toạ. Vải quần màu vàng nhạt mịn, chất liệu lụa tơ tằm. Hai tay đeo găng bằng gấm có đủ năm ngón. "Đây cũng là điều lạ khi hàng nghìn mộ trước đó chỉ có thấy túi găng tay, chứ không mộ nào có đủ năm ngón tay như thế này", ông Lân Cường nói.

Quanh thân mộ chèn nhiều cuộn vải trắng đục, sợi thô dệt ngang, kích thước các cuộn to nhỏ khác nhau. Ngang chân chèn 17 cuộn, khe tay chèn thêm 10 cuộn, khe giữa hai chân là một cuộn dài chạy dọc, hai bên là 21 cuộn nhỏ khác nhau. Trong mộ này còn tìm thấy một cái túi nhỏ đựng 20 chiếc răng nhuộm đen. Đó là một túi gấm nhỏ thêu kim tuyến rất cầu kỳ bằng nửa bàn tay. Miệng túi may gập xuống chứa dây vải để thít lại và có hai hàng rèm, mỗi hàng bốn cánh, xen kẽ chồng kên nhau như những cánh hoa.

"Đấy, qua phần trang phục, quần áo của mộ này, chúng ta thấy họ cũng là những người rất cầu kỳ đấy chứ. Ai bảo người Việt cổ không biết cách chăm lo về hình thức?", phó giáo sư Lân Cường kết luận.
Theo Giadinh